Jeu de Garibaldi

Jeu de Garibaldi, een Italiaans dobbelspel in Twickelse spelletjeskast

© 2013 Christine Sinninghe Damsté

Enige tijd terug las ik het prachtig geschreven boek door Tomasi de Lampedusa ‘De Tijgerkat’. Dit boek, de klassieker van de moderne Italiaanse literatuur, speelt zich af in Sicilië rond 1860. Tijdens het lezen moest ik steeds weer denken aan  het ‘Jeu de Garibaldi’, waarover ik al eerder schreef in het Twickel Bulletin in 1987, de voorloper van het huidige Twickelblad. Ik vroeg mij toen af hoe dit Italiaanse spel in de speelgoedkast van Twickel terecht zou zijn gekomen, maar kon daar geen antwoord op geven. Geïnspireerd door de Tijgerkat, kan ik na enig speurwerk, meer informatie geven over het spel en wordt de door mij destijds gestelde vraag toch nog beantwoord.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Jeu de Garibaldi is een eenvoudig spel dat slechts bestaat uit een doos met een geillustreerde deksel. In de doos zitten twee dobbelstenen en de bodem is onderverdeeld in een negental vakken. Het is een hazard of dobbelspel waarvoor weinig behendigheid of kennis vereist wordt. Voor elke worp legt de speler drie muntstukken in op een Italiaanse stad . Zo kan een ongelimiteerd aantal spelers om een aantal Italiaanse steden dobbelen die destijds werden veroverd door de bekende Italiaanse vrijheidsstrijder Garibaldi. Hij streefde ernaar om van Italië, dat toen uit vele verschillende staatjes bestond, een eenheid te maken. Koning Victor Emanuel II zou het staatshoofd worden.

OLYMPUS DIGITAL CAMERAHet spel werd uitgegeven door de Firma Abel Klinger uit Neurenberg en was bedoeld voor de internationale markt. Zowel de tekst op het deksel van de doos als de bijgesloten spelregels worden in het Italiaans, Frans, Engels en Duits toegelicht. Deze Italiaanse actualiteit had een dusdanige Europese belangstelling dat de Duitse firma Klinger het de moeite waard vond dit spel op de markt te brengen. Van de spelers werdwel verwacht dat ze op de hoogte waren van de politieke verwikkelingen in Italië. In de spelregels staat: ‘commentaar op en uitleg over de diepere politieke betekenis van dit spel is vast niet nodig. De speler zal dit zelf wel kunnen bedenken.’

OLYMPUS DIGITAL CAMERADe strijd om de eenwording van Italië hield destijds een groot deel van Europa bezig en werd in de kranten op de voet gevolgd. Een aantal Europese landen waren direct betrokken was bij deze kwestie op Italiaanse bodem. Oostenrijk en Frankrijk waren vanwege politieke verwikkelingen al langere tijd direct betrokken bij de gevechten die plaatsvonden binnen Italië en tussen 1860 en 1870 meldden zich ongeveer 10.000 vrijwilligers, waaronder Belgen, Nederlanders, Zwitsers en Fransen om tegen Garibaldi te vechten in het Zouavenleger van de Paus ter verdediging van de Pauselijke staten. Ook in Nederland kreeg de hele geschiedenis rondom Garibaldi kennelijk zoveel aandacht, dat ook hier al in 1860 een prachtig Garibaldi-spel werd uit gegeven door G. van der Werf Jz., te Veendam. Dit spel begint bij de geboorte van Garibaldi in 1807 en eindigt bij de verovering van Napels.

Het deksel van het spel door Abel Klinger is de moeite waard wat beter te bekijken. In het middelpunt zit Garibaldi in zijn karakteristieke rode hemd, te paard en begroet Victor Emanuel bij de baai van Napels. De verovering van deze stad was een doorbraak in de strijd van Garibaldi. Hij was een gemotiveerde strijder, getraind in de Zuid- Amerikaanse oorlogen tussen 1836 en 1848 waarna hij in Italië een leger van vrijwilligers op de been bracht om in 1848 voor Sardinië tegen de Oostenrijkers te vechten. Vanaf 1860 streed Garibaldi met zijn duizend ‘Roodhemden’ voor de vrijheid van Italië. Hij veroverde Sicilië, stak  over naar Reggio di Calabria en droeg na de verovering van Napels, de macht over aan Victor Emanuel II, die daarmee de eerste koning van Italië werd. Op de Pauselijke Staten en Venetië na was heel Italië één. De strijd werd voortgezet en zo kon Garibaldi in 1866 Venetië  veroveren.  Eindelijk werd in 1870  Rome ingenomen,  waardoor het Italië zoals wij dat nu kennen ontstond. Giuseppe Garibaldi, de grote nationale held, verliet het strijdtoneel, maar kon daarna als parlementslid zijn invloed nog laten gelden. Hij overleed in 1882.

Het spel eindigt bij Venetië. Aangezien deze stad in 1866 werd veroverd, denk ik dat het spel kort na dit jaar moet zijn uitgegeven . Hoewel Rome pas in 1870 werd veroverd, staat deze stad op vakje nummer 8. Dit komt waarschijnlijk omdat Garibaldi in 1862 al een poging had gedaan Rome te veroveren.

Het toeval wil dat in de speelgoedkast op Twickel een aanwijzing over deze hachelijke en mislukte aanval op Rome in 1862 bewaard is gebleven. De toverlantaarnplaatjes, die in de kast een plank hoger liggen dan het Garibaldispel, zijn verpakt in de ‘Opregte Haarlemsche Courant’ van september 1862. Er wordt uitvoerig verslag gedaan van de politieke verwikkelingen en het daarmee verband houdende ‘strijdtoneel’ in Italië. Ook wordt melding gemaakt dat tijdens de belegering van Rome Garibaldi ernstig gewond is geraakt aan zijn enkel, bovendien ondervond hij nog steeds last van ‘eene kogelwond aan den hals’. ‘Gedurende de laatste jaren heeft Garibaldi in eenen doorgaanden staat van zedelijke overspanning geleefd, die zijn gestel heeft ondermijnd.’

Jacob Derk Carel van Heeckeren van Wassenaer was geabonneerd op de Opregte Haarlemse Courant en zal deze berichten uit Italië ook hebben gelezen. Hij was als lid van de eerste Kamer der Staten-Generaal in politiek geïnteresseerd en had zeker brede belangstelling voor de politiek buiten de landsgrenzen. Hij las een aantal buitenlandse kranten en tijdschriften, waaronder de Gazette de Paris, de Kölner Zeitung en de London Times, waarin verslag werd gedaan van de actualiteiten in Italië tussen 1860 en 1870. Ook is hij in deze periode en vlak na 1870 in Italië geweest. In de laatste weken van 1869 en begin januari 1870 reisde hij met zijn zoon George en Bernard Bitter, de zoon van zijn huismeester, naar Zuid Frankrijk en verbleef ook enkele dagen in Genua. Van deze reis is een alleraardigst reisverslag bewaard gebleven. Uit de agenda van 1873 van Jacob Derk blijkt dat hij in dat jaar op 20 maart in Parijs aankomt en in de maanden april en mei hij vanuit Parijs wederom een reis naar Zuid Frankrijk maakt, nu in gezelschap van zijn dochter Maria Cornelia, gechaperonneerd door Miss Cooper. Via Lyon, Avignon, Nimes en Nice komt het gezelschap op 10 mei aan in Monaco, waar een uitgebreide reis door Italië begint. Op 13 mei logeert het gezelschap in hotel d’ Italië in Genua. Vandaaruit worden prachtige tochten gemaakt, villa’s, paleizen en tentoonstellingen bezocht. Per bâteau a  vapeur wordt een bezoekje aan Livorno gebracht. Daarna staat Florence op het programma en van 22 mei t/m 25 mei is het gezelschap in Rome. Na enige dagen Napels en het eiland Capri is men op 28 mei weer terug in Rome om getuige te zijn van de festiviteiten rond de herdenking van de bevrijding van Rome in 1870. Op een pamflet van posterformaat dat nog in het archief van Twickel bewaard is gebleven staat o.a. aangekondigd dat de klokken zullen luiden en er optochten plaatsvinden op verschillende pleinen in Rome en trompetten zullen schallen vanaf verschillende torens. Op dit pamflet wordt ook de grote verdienste van Koning Victor Emanuel geprezen. Via Turijn en Milaan reist het gezelschap op 5 juni  terug naar Parijs.

Hoewel ik in de brieven en aantekeningen over deze reis geen concrete aanwijzingen heb gevonden over het spel, zou het mij niets verbazen wanneer ‘Jeu de Garibaldi’ tijdens deze reis is aangekocht of verkregen. Temeer daar Jacob Derk Carel met zijn gezelschap bij de viering van de bevrijding van Rome aanwezig is geweest. Het spel zal waarschijnlijk eerder bedoeld zijn als souvenir, dan dat het de bedoeling was het uitvoerig te spelen. Naar mijn mening is het spel in al zijn eenvoud heel bijzonder. Inmiddels heb ik bij een aantal Europese musea navraag gedaan, maar dit Garibaldi-spel door Abel Klinger is tot nu toe nog nergens bekend.

Advertenties