Robinson Crusoë

Robinson Crusoë spelen op Twickel 

© 2013 Christine Sinninghe Damsté

Onlangs werd er bij het opruimen van een kast in het kasteel een kartonnen doosje gevonden. In eerste instantie leek het een spelletje. In zekere zin is het dat ook, maar eigenlijk is het een bijzonder uitgegeven losbladig kinderboekje verpakt in een spellendoosje. Het werd in het eerste kwart van de 19e eeuw uitgegeven. Van wie het is geweest, is niet meer te achterhalen. Het dateert uit de jeugdperiode van Maria Cornelia van Wassenaer (1799-1850) en ook van haar latere echtgenoot Jacob Derk Carel van Heeckeren van Wassenaer (1809-1875).

Avantures de Robenson

‘Avantures de Robenson-Crusoé’ was verkrijgbaar ‘ à Paris chez les Marchands de Nouveautés’. Zoals de naam al zegt, verkochten deze handelaren allerlei attractieve nieuwigheden in hun winkels, waaronder dit doosje. De inhoud bestaat uit vijfentwintig op karton geplakte prentjes met een verhaal dat is geïnspireerd op het bekende boek geschreven door Daniel Defoe ‘The Life and Strange Surprising Adventures of Robinson Crusoë of York’, uitgegeven in 1719.

Het verhaal van Robinson Crusoë werd meteen een groot succes, zowel in Engeland als in het buitenland. Robinson komt na een schipbreuk op een onbewoond eiland terecht en leert daar te overleven. Hij houdt een kalender bij, verbouwt graan, fokt geiten en is toch niet helemaal alleen op het eiland, want op zekere dag ontmoet hij zijn nieuwe metgezel ‘Vrijdag’.

Volgens de filosoof en pedagoog Jean Jacques Rousseau (1712-1778) was Robinson Crusoë het enige boek dat geschikt was voor kinderen. En zo werden in de loop van de achttiende en negentiende eeuw heel wat bewerkingen van Robinson Crusoë voor de jeugd op de markt gebracht. Ze werden Robinsonades genoemd.

Robinsonade

Ook op kasteel Twickel staan Robinsonades in de bibliotheek, waaronder de Handleiding tot de Natuurlijke opvoeding of Robinson Crusoë, geschikt ten dienste der jeugd. Het is een tweedelig werk, vertaald door J.H. Campe en uitgegeven in Amsterdam in respectievelijk 1780 en 1781 door Antony Mens Jansz. Ze komen uit de bibliotheek van Margaretha Helena Alewijn (1776-1802). Na haar huwelijk met Jacob Unico Willem Van Wassenaer (1769-1812) zijn ze op kasteel Twickel terecht gekomen. Hun dochter Maria Cornelia van Wassenaer (1799-1850) zal het verhaal ongetwijfeld ook hebben gelezen.

De Robinsonades weken nogal af van het oorspronkelijke verhaal. Zo is de Hand–leiding tot de Natuurlijke opvoeding meer een encyclopedische ‘survivalhandleiding’ voor de jeugd. De auteur acht het oorspronkelijke werk van Daniel Defoe niet geschikt voor kinderen en ziet zijn bewerking als een handleiding voor jonge lieden om te overleven wanneer ze ooit zelf op een onbewoond eiland zouden belanden.

Door de knokkels van de hand te aan te wijzen leren de kinderen dat er even en oneven maanden zijn en vervolgens maken ze een kalender door streepjes in een boom te kerven. Van visgraten maken ze spelden en met touw knopen ze vangnetten. Daarbij leren ze nog allerlei aardrijkskundige en historische wetenswaardigheden. En ook ontbreken wijze raadgevingen niet, zoals: niet te veel alcoholische dranken nuttigen want dan word je dom! Tot ver in de 19e eeuw groeiden generaties kinderen op met  het verhaal van Robinson  Crusoë en raakten zo van hem in de ban dat ze in hun spel zijn belevenissen imiteerden.

De bekende Russische schrijver Leo Tolstoj (1828-1910) vertelt er over in zijn boek ‘Kinderjaren’ . Ook koningin Wilhelmina (1880-1962) speelde in haar jeugd op het eilandje in de vijver van Paleis het Loo ‘Robinson Crusoë’ met het het dochtertje van de intendant- Generaal van het Koninklijk Huis J.A. van Steyn.

Mijn spelen is leren 

Dat Robinson populair was in de negentiende eeuw blijkt niet alleen uit de  Robinsonades, maar ook uit de hoeveelheid uitgegeven knipprenten, legprenten en kleurplaten met Robinsonfiguren. Het doosje met kaarten op Twickel is een prachtig bewijs van deze populariteit. Het past helemaal in een tijd waarin kinderen uit welgestelde families allerlei kennis opdeden door middel van spel. Met deze geïllustreerde leeskaartjes werd op een speelse manier een bewerking van Robinson Crusoë gelezen. Maar door de bijzondere verpakking kregen kinderen echt het gevoel een spelletje te doen in plaats van een boek te lezen. Deze bijzondere Robinsonade in doosje is geen leerzame ‘survivalhandleiding’ zoals de bewerking van Campe. Robinson gaat gekleed naar de deftige mode van rond 1800, Zijn beleve–nissen komen enigszins overeen met die uit het oorspronkelijke boek. Maar de belangrijkste boodschap in dit verhaal luidt: Luister naar de goede raad van je vader en sta open voor God. Maar kennelijk moet ieder mens eerst door schade en schande tot inkeer komen, blijkt uit dit verhaal.

Overigens was het vaak ook de bedoeling dat de tekst op dit soort kaartjes uit het hoofd werd geleerd. Of op zijn minst moest het verhaal in goede bewoordingen worden naverteld. Maar met de spannende prentjes bij de tekst ging dat voor de meeste kinderen in de 19e eeuw bijna vanzelf. Ze waren gewend teksten uit hun hoofd te leren en voor te dragen. En als beloning mochten ze daarna… Robinson Crusoeetje spelen!

Klik op een illustratie om de hele serie te bekijken.
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s